Kompleks Hatuniye – dar matki dla Bayazida II w samym sercu Tokatu

W centrum prowincjonalnego Tokatu, na placu Meydan, stoi zespół architektoniczny, za którym kryje się osobista historia: Kompleks Hatuniye (Hatuniye Külliyesi, Hatuniye Camii) został wzniesiony na polecenie osmańskiego sułtana Bajazyd II w 1485 roku na cześć jego matki Gülbahar Hatun. Külliye – islamski kompleks religijny, obejmujący meczet, imaret (jadalnię dla ubogich) i medresę – był jednym z narzędzi, za pomocą których Osmanowie przekształcali podbite ziemie w zamieszkane miasta. Kompleks Hatuniye jest jednym z najlepszych przykładów tej praktyki w Tokacie: ciosane kamienne ściany, portal z seldżuckimi stalaktytami, drzwi z rzeźbionego drewna wykonane techniką künde-kari. Dzisiaj meczet funkcjonuje, medresa jest otwarta dla zwiedzających, a cały zespół nazywany jest najpiękniejszym osmańskim zabytkiem miasta.

Historia i pochodzenie kompleksu Hatuniye

Gülbahar Hatun — matka Bayazida II, której pamięć uwieczniono w nazwie tego kompleksu. „Hatuniye” dosłownie oznacza „kobiece”, „matki” — jest to stała tradycja osmańska: budowanie külliye na cześć matek i żon panujących. Podobnie jak w Stambule istnieje meczet Valide, w Tokacie postanowiono stworzyć pomnik Gülbahar Hatun — godny jej statusu i pobożności. Budowa zakończyła się w 1485 roku i od tego czasu kompleks nosi imię matki sułtana.

Tokat w XV wieku był ważnym ośrodkiem administracyjnym Anatolii, położonym na szlaku handlowym z Konstantynopola do Persji. W mieście istniało już kilka budowli seldżuckich i wczesnoosmańskich, a nowy külliye wpisał się w istniejącą już tkankę miejską — wyróżniał się jednak skalą i jakością wykonania. Bayezid II znany jest jako władca o wyrafinowanym guście artystycznym: za jego panowania w całym Imperium Osmańskim budowano wiele obiektów, a kompleks w Tokacie jest świadectwem tej polityki monumentalnego budownictwa na peryferiach.

W skład külliye wchodziły meczet, imaret i medresy. Imaret w osmańskim kompleksie miejskim to nie tylko kuchnia: to instytucja rozdająca darmowe posiłki ubogim, podróżnym i studentom medresy. Medresy to placówki edukacyjne, w których nauczano prawa islamskiego i teologii. Cała ta triada tworzyła wokół meczetu żywą infrastrukturę społeczną, która przyciągała ludzi i wzmacniała więź mieszkańców z władzą osmańską. Dzisiaj imaret nie funkcjonuje, ale medresa jest otwarta dla zwiedzających, a meczet działa jako czynny dom modlitwy.

Architektura i co warto zobaczyć

Hatuniye Camii to spójna całość architektoniczna, w której każdy element ma swoje znaczenie. Budynek zbudowano z ciosanego wapienia, a kopuła nad centralną salą jest wyłożona cegłą — to charakterystyczne połączenie materiałów, typowe dla architektury osmańskiej Anatolii z XV wieku.

Portal i drewniane drzwi

Główne wejście zdobi marmurowy portal w stylu seldżuckim — z głębokimi mukarnasami (stalaktytami). Taka forma dekoracji trafiła do architektury osmańskiej z seldżuckich medres i meczetów; Tokat, leżący na szlaku wpływów seldżuckich, zachował tę tradycję aż do końca XV wieku. Nad drewnianymi drzwiami, wykonanymi techniką künde-kari — „plecionego drewna”, czyli geometrycznego ornamentu z połączonych bez kleju drewnianych listew — widnieje arabski napis-hadis, umieszczony w żółto-czarnej marmurowej ramie. Znaczenie napisu: „Pośpieszcie się z modlitwą, zanim minie czas, i z pokutą, zanim nadejdzie śmierć” – to napomnienie skierowane do każdego wchodzącego.

Sala główna i system kopuł

Centralna przestrzeń meczetu ma plan kwadratowy; kopuła nad nią spoczywa na dwunastokątnym bębnie. Po bokach sali głównej dobudowano dwa dodatkowe kwadratowe pomieszczenia, każde z własną kopułą na pryzmatycznych elementach przejściowych — pandantywach. Przed wejściem znajduje się pięciokopułowa son dżemaat eri (portyk dla ostatnich rzędów modlących się), podtrzymywana przez sześć kolumn. Ściany przecinają trzy rzędy podwójnych okien: wpuszczają one do sali obfite światło dzienne, które nadaje białemu kamieniowi i tynkowi szczególną czystość. Na północnej ścianie nad wejściem znajduje się muezzin mahfili — zamknięta loża dla muezina.

Mihrab, minbar i kallam-i-sleri

Mihrab wykonany jest z marmuru w kształcie półcylindra z kolumnami po bokach; zdobią go reliefowe ornamenty. Drewniany minber został niestety pokryty farbą olejną podczas jednej z renowacji i utracił pierwotne piękno drewna. Na ścianach zachowały się oryginalne kallim-iszleri — dekoracyjne malowidła wykonane tuszem i pędzlem, typowe dla wnętrz osmańskich z końca XV — początku XVI wieku.

Minaret i szadyrwan

Do północno-zachodniego narożnika meczetu przylega minaret: jego ośmiokątna podstawa przechodzi w wielokątny trzon z jednym szerefem (balkonem). Na dziedzińcu stoi oryginalny drewniany szadirwan — fontanna do rytualnego obmywania się przed modlitwą. Ma on ośmiokątny kształt z ośmioma częściami, pokryty dachówką z ostro zakończonymi stożkowymi zwieńczeniami; szadirwan został zbudowany później niż główny budynek i nie jest uważany za element oryginalny, ale stanowi charakterystyczny element zespołu.

Ciekawostki i legendy

• Kompleks został zbudowany „na cześć matki” panującego sułtana — była to utrwalona tradycja osmańska; podobne budowle istnieją w Stambule (meczet Walide), Bursie i innych miastach.
• Napis na marmurowej ramie nad drzwiami wejściowymi zawiera hadis o modlitwie i pokucie; ten sam tekst jest umieszczony w kilku miejscach wnętrza: na drzwiach, w ościeżach okiennych i obok mihrabu — jako stałe przypomnienie dla modlących się.
• Drewniane drzwi meczetu wykonano techniką kundekâri: geometryczny ornament z drewnianych listew, połączonych bez kleju i gwoździ — forma islamskiej sztuki dekoracyjno-użytkowej, wymagająca najwyższej precyzji stolarza.
• Wewnątrz meczetu zachowały się oryginalne malowidła ścienne (kallam-i-sheri); są to jedne z nielicznych nienaruszonych przykładów tego rodzaju ornamentów z XV wieku w całym regionie Morza Czarnego.
• Budowa została ukończona w 1485 roku — dokładnie w czasie, gdy Bajazyd II aktywnie budował w całej Anatolii, dążąc do umocnienia władzy osmańskiej w miastach poprzez architektoniczne gesty nawiązujące do pamięci przodków.

Jak dojechać

Tokat leży w regionie Morza Czarnego w Turcji, około 105 km na południowy zachód od Samsunu i 200 km na północ od Sivasu. Najbliższe lotnisko to Tokat Yıldız (TJK), do którego latają krajowe loty ze Stambułu i Ankary. Z lotniska do centrum miasta — około 10 minut taksówką. Alternatywą jest lotnisko Samsun Çarşamba (SZF) z szerszym wyborem lotów i połączeniem autobusowym do Tokat trwającym około 1,5 godziny.

Hatuniye Camii znajduje się w dzielnicy Meydan, w samym centrum Tokatu, tuż przy głównym placu miasta. Z dworca autobusowego (otogar) to około 20 minut pieszo. Z dowolnego centralnego punktu miasta do meczetu — 5–10 minut pieszo. Punktem orientacyjnym jest plac Meydan Meydanı i wieża zegarowa w Tokacie. Meczet jest otwarty codziennie; turyści mogą go zwiedzać w przerwach między modlitwami. Medresę kompleksu można zwiedzać samodzielnie.

Wskazówki dla podróżnych

W przypadku zwiedzania Hatuniye Camii obowiązują standardowe zasady obowiązujące w meczetach w Turcji: należy zdjąć obuwie przy wejściu, zakryć ramiona i kolana, a kobiety powinny założyć chustę. Chusty są zazwyczaj wydawane przy wejściu bezpłatnie. Najlepszą porą na zwiedzanie wnętrza są poranne godziny w dni powszednie, kiedy nie odbywa się modlitwa i jest mało odwiedzających. O tej porze w sali panuje spokojny półmrok, przełamany smugami światła wpadającego przez podwójne okna — atmosfera, która dobrze oddaje ducha osmańskiej przestrzeni modlitewnej.

Zwiedzanie samego meczetu, portalu i dziedzińca zajmie 40–60 minut. Zwiedzanie medresy to kolejne 20–30 minut. Tokat to małe i przytulne miasto, w którym główne atrakcje skupiają się w historycznym centrum. W pobliżu Hatuniye Camii znajdują się: Tokat Muzesi (Muzeum Tokatu), meczet Garibdede, Ataturk Evi (Dom Ataturka) oraz medresę Gök Medrese. Wszystkie te miejsca można zwiedzić pieszo w ciągu jednego poranka, bez konieczności korzystania z transportu.

Tokat słynie z uprawy winogron i tkactwa szali — tradycyjnych rzemiosł regionu. Na lokalnym targu warto kupić suszone winogrona i spróbować kebabu tokatly (Tokat kebabı) — dania cieszącego się opinią regionalnego hitu. W mieście znajduje się kilka przytulnych, rodzinnych hoteli. Kompleks Hatuniye to zabytek, w którym architektoniczna precyzja XV wieku współistnieje z żywym rytmem religijnym XXI wieku; przyjdźcie z otwartym umysłem, a dostrzeżecie obie te warstwy jednocześnie.